aşınma ve erozyon hd

Erozyon ve aşınma kaya dönüşümü için hayatidir. Bir çok süreç kayaları kırar ve onları toz haline getirerek muhteşem yerşekli özellikleri oluşturur.

Dünya’nın uydusu Ay’ın yüzeyi, neredeyse dört milyar yıl önce maruz kaldığı asteroit bombardımanı sonucunda oluşmuş özelliklerin kalıntılarını taşır. Dünya’daki yer şekillerinin çoğu bir milyon yıldan daha az yaşında özellikler taşır ve kayalar da bir milyardan daha az yaşındadır. Bu farklılığının nedeni Dünyanın kalın bir atmosferi olması ve içinde bol su bulunmasıdır. Sonuç aşınmadır.

Ayrıca Bunu da Okuyabilirsiniz: Atmosfer Nedir? Atmosferin Katmanları ve Özellikleri Nelerdir?

Erozyon Nedir?

Erozyon; su, buz veya rüzgarla toprağın aşınmasıdır. Buzun etkisiyle buzul erozyonu, nehirlerdeki akarsu erozyonu şeklinde su veya kıyı erozyonu açısından kıyıdaki su ve rüzgarla malzeme uyarılabilir . Bu süreçler dünyanın en güzel manzaralarından bazılarını üretir.

Aşınma Nedir?

Aşınma, kayaları zayıflatma ve kırma sürecidir. Kaya ve minerallerin dünya yüzeyinde veya yakınında fiziksel ve kimyasal olarak parçalanmasıdır.

Suyun Dönüşümü

Dünya Güneş Sistemi’ndeki bütün gezegenlerden farklıdır. Çünkü içinde üç halde su barınabilir; buz, sıvı ve buhar. Su dönüşümü içinde sürekli bir formdan diğerine geçer. Güneş enerjisi okyanuslardaki ve göllerdeki suyu atmosfere buharlaştırır. Buhar burada bulutları oluşturur. Bulutlardaki su birikimi Dünya’ya yağmur ve kar olarak tekrar düşer. Bu dönüşüm içindeki değişiklikler, karadaki aşınmaya neden olan erozyonu tetikler.

Su kayaları birçok yolla kırar. Hafif asitli yağmur suyu bazı kayaları çözündürür. Su ayrıca kayaların arasındaki en minik çatlaklara girebilir. Eğer donarsa kayayı parçalayabilir. Hareket eden sut kum ve toprağı sürükleyebilir. Hızlı akan dağ akıntıları kayaları aşındırır ve onları çakılı kum ve kil olarak birbiri üzerine yığar. Benzer bir biçimde seller büyük toprak alanlarını korkunç şartlarla harap edebilir.

asinma kemer - Erozyon Nedir? Aşınma Nedir? Özellikleri Nelerdir?
Aşınma ile kemer oluşumu

Rüzgârla Aşınma

Karayı aşındıran diğer etkilerden biri de çok güçlü bir kuvvete sahip olan rüzgârdır. Çöl rüzgârları kumları havaya kaldırır ve onları büyük kayalara çarparak alt kısımları kesilmiş mantar şekilli kayaların ve muhteşem görüntüleri olan kemerlerin oluşmasına neden olabilir. Rüzgar yavaşladığında kum yükünün bir kısmını düşürür ve çok güzel manzaralı kum tepelerini oluşturur. Bu şekilde çöl alanları genişlemeye devam eder.

Deniz kemerleri kıyısal erozyon sonucunda oluşur. Dalgaların kayaları çarpması önce bir mağara oluşturur ve zamanla daha hafif taşları aşınma ile bir kemer oluşturur.

Ayrıca Bunu da Okuyabilirsiniz: Buzul Nedir? Buzulların Erimesi Ve Buzul Çağı

Toprağın Oluşumu

Toprak, karadaki bütün hayatın temelidir. Çünkü bitkiler büyümek için toprağa bağımlıdır. Kayaların fiziksel kırılması, kimyasal aşınması, bitki köklerinin ve mikroorganizmaların hareketleri gibi yavaş ve karmaşık etkileşimler sonucunda toprak üretilir.

Farklı kayalar ve farklı iklimler farklı topraklar üretir. Sıcak bölgelerde, yıl boyunca yağış, demir hidroksit gibi kimyasalları üst topraktan sürükleyerek gri veya kahverengi podsol açığa çıkarır. Tropik bölgelerde yüksek çökelmeyle birlikte yüksek miktarlarda buharlaşma ve bitkilerin köklerini suya ulaştırma biçimleri, demir ve alüminyumu yüzeyde yoğunlaştırırarak kırmızı kil üretir.

Sıcak otlak alanlarda, otlar topraktan besin alırlar, geride çernozem adı verilen kara bir toprak bırakırlar. Bütün durumlarda, eğer bitki örtüsü alınırsa, toprak suyla sürüklenir veya rüzgarla başka yerlere uçarak toprağı verimsiz hale getirir.

Mağaralardaki mineral yönünden zengin sular buharlaştığında, kalsiyum karbonattan oluşan taşlar birikir ve sarkıtları, dikitleri ve sütunları oluşturur.

Asidik yağmur suyu kireçtaşını çözer ve mağara sistemlerinin mükemmel manzarasını oluşturur.

Ayrıca Bunu da Okuyabilirsiniz: Buzul Nedir? Buzulların Erimesi Ve Buzul Çağı

Erozyonun Etkileri

Dağlar ve tepelerden akan bir nehir kayaları keserek, dağlardan gelen nehirlerin birleştiği daha büyük nehirlerin bulunduğu V şekilli bir vadi oluşturur. Nehir sert bir kaya tabakasıyla karşılaştığında, kendine bir yol bulana kadar (bazen bir şelale, bazen de bir geçit) katman boyunca yan taraftan akar.

Heyelan(Toprak Kayması) Nasıl Oluşur?

Sarp tepelerle ve kayalık uçurumlarla karşılaştığında düşen kayalar tabanda talus adı verilen kaya parçası birikimleri oluşturur. Bu durum eğimin daha az sarp olmasına neden olur ve böylece uçurum daha fazla erozyondan kurtulur. Eğer sarp meyil yumuşak kayalardan veya topraktan oluşuyorsa, genellikle toprak kayması(heyelan) oluşur.

Eğer su ve hava geçirmeyen bir kil katmanı varsa ağır yağmur, kayaları kayganlaştırarak yukarıdaki kayaların eğimden aşağı kaymasına neden olur. Bu tür erozyon genellikle deniz uçurumlarında gerçekleşir. Yerçekimi, yağış ve hatta hayvanların ayaklarıyla basması bile erozyonun etkilerine eklenir.

Bir nehrin taşıyabileceği erozyonu uğramış madde miktarı, nehrin hızına bağlıdır. Eğim azaldıkça ve vadi taşkın ovasına açıldıkça nehir yavaşlar ve çok fazla tortu tutamaz. Daha büyük partiküller kum ve çakıl olarak yerleşir. Nehir daha fazla yavaşladığında arkasında çamur bırakır. Ağır nehir yatağında daha fazla tortu bırakır ve zamanla nehir yatağı yükselir.

Eğer tortu nehir tabanında birikirse, binlerce yıllık birikim sonucunda nehir sistemi taşkın ovasının üstüne yükselir. Eğer taşma suyu bir açık bulursa bütün ova, yer şekillerini yok eden ve çevreye zarar veren sel altında kalabilir. Bununla birlikte bu süreç uzun dönemde faydalı bir süreçtir, çünkü yeni bir verimli toprak tabakası üretir.

Nehrin farklı bölümleri farklı hızlarda hareket eder. Bir bent etrafında, su kıvrımının içindeı kıvrımın dışından daha yavaş akar. Sonuç olarak tortu iç kısımda birikir ve dış kısımda aşınma yapar. Bu nehrin kıvrımını artırırı böylece taşkın ovası boyunca kıvrıla kıvrıla yol alır. Bazen kıvrımlar o kadar büyür ki bir toprak alanının tamamını keser. Nehir içinde su bulunan bir oxbow göl bırakarak yatağını değiştirir.

Sed kaya katmanının ucunda akan bir nehir şelale oluşturur. En ünlü şelale Niagara Şelalesi’dir. Kaya katmanları zamanla aşınma ile bir vadi oluşturmak yerine yığınlar halinde kırılmıştır. Sonuçta arkada bir şelale bırakmıştır.

87 / 100
Bu yazıyı paylaşmak ister misiniz?

By Bilal Boğday

Bilim aşığı, araştırmacı bir mühendis olarak, doğru ve gerçek bilgiye ulaşmaya bir nebze katkı sağlamak amacı ile Bilim Kültür'ü 2020'de kurdum. Bu sitede gördüğünüz bir çok bilim, teknoloji, mühendislik ve daha bir çok kategorideki yazıları oldukça ciddi kaynaklardan toplayarak sizin için araştırıyor, çeviriyor, düzenliyor ve yayına sunuyorum.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir